Boşanmada Velayete İlişkin Raporlar

Boşanma davalarında velayetin belirlenmesi, Türk Medeni Kanunu’nun temel ilkelerinden biri olan çocuğun üstün yararının somut olay özelinde değerlendirilmesine dayanır. Hâkim, velayet kararını verirken yalnızca taraf beyanlarını değil; çocuğun psikolojik, sosyal, eğitimsel ve fiziksel ihtiyaçlarını objektif biçimde ortaya koyan uzman raporlarını da dikkate alır. Bu kapsamda pedagog raporları, psikolog değerlendirmeleri ve sosyal hizmet uzmanları tarafından hazırlanan Sosyal İnceleme Raporları (SİR), velayet yargılamasının merkezinde yer alan teknik delillerdir. Uzman raporları, ebeveynlerin kişisel özellikleri, çocukla iletişim biçimleri, bakım kapasiteleri ve çocuğun mevcut yaşam düzeni hakkında bilimsel ölçütlere dayalı analizler sunarak hâkimin takdir yetkisini somutlaştırır ve kararın isabetli olmasına katkı sağlar.

1. Giriş: Velayet Sürecinde Uzman Raporlarının Önemi

Velayet, yalnızca çocuğun kimle yaşayacağına ilişkin bir düzenleme olmayıp; çocuğun korunması, eğitimi, gelişimi ve temel ihtiyaçlarının güvenli şekilde karşılanması için hangi ebeveynin daha uygun olduğunun belirlenmesini içerir. Bu nedenle velayet kararlarında hâkimin kanaat oluşturması, diğer hukuk alanlarına göre çok daha teknik bir yapı arz eder. Tarafların iddiaları, tanık beyanları veya maddi deliller, çoğu zaman çocuğun gerçek yaşantısını veya ebeveynlerin fiilî bakım yeterliliklerini tam olarak yansıtmayabilir. Bu noktada bilimsel uzmanlık gerektiren pedagojik ve sosyal inceleme raporları devreye girer.

Pedagog ve sosyal hizmet uzmanları tarafından hazırlanan bu raporlar, çocuğun psikolojik yapısını, ebeveynlerle kurduğu ilişkiyi, günlük rutinini, bakım koşullarını ve genel gelişim durumunu değerlendirir. Uzmanın çocukla yaptığı birebir görüşmeler, ebeveyn–çocuk ilişkisinin gözlemlenmesi, ev ortamının incelenmesi ve sosyal çevrenin analiz edilmesi gibi aşamalardan elde edilen bulgular, velayet yargılamasında nesnel bir çerçeve oluşturur. Bu nedenle Yargıtay birçok kararında, velayet değerlendirmesinde uzman raporlarının göz ardı edilemeyeceğini, ancak hâkimi bağlayıcı olmadığını da vurgulamıştır. Zira hâkim raporun içeriğini serbestçe değerlendirir; fakat çocuğun üstün yararı ilkesi gereği bu raporların bilimsel yönünü ve nesnelliğini dikkate almak zorundadır.

Uzman Raporlarının Yargılamadaki Fonksiyonu

Uzman raporlarının temel işlevi, hâkimin karar vermesinde bilimsel ve objektif bir zemin oluşturmaktır. Velayet gibi yoğun takdir yetkisi gerektiren davalarda, hâkimin doğrudan ulaşılamayan bilgi ve gözlemlere erişimini sağlar. Örneğin; çocuğun psikolojik durumu, ebeveynlerle kurduğu bağ, duygusal güvenliği ve günlük yaşantısındaki istikrar gibi unsurlar, uzmanlık bilgisi olmadan değerlendirilemez. Bu nedenle raporlar, velayet kararının bilimsel dayanaktan yoksun olmamasını sağlar.

Aynı zamanda uzman raporları, ebeveynler tarafından sunulan iddiaların doğruluğunu test etme fonksiyonuna da sahiptir. Bir tarafın çocuğa ilişkin ağır iddialarda bulunması, manipülasyon, ilgisizlik, kötü muamele veya istikrarsız yaşam düzeni iddiası gibi hususlar, uzman görüşmesi ve gözlemleriyle objektif hâle getirilebilir. Bu durum hem çocuğun korunması hem de haksız iddialarla velayet sürecinin manipüle edilmesini engellemek açısından önem taşır.

Raporların Hâkimi Bağlayıcı Olmaması ve Takdir Yetkisi

Türk hukukunda uzman raporları hâkimi bağlamaz; ancak hâkim raporun neden dikkate alınmadığını gerekçelendirmek zorundadır. Bu ilke, velayet gibi son derece hassas bir konuda hâkime geniş bir değerlendirme alanı tanır. Hâkim, raporun bilimsel niteliğini, kapsamını, çocuğun üstün yararı ile olan uyumunu ve diğer delillerle olan tutarlılığını değerlendirir. Raporun yetersiz veya eksik olduğu kanaatine varırsa ek rapor isteyebilir, yeni bir uzman görevlendirebilir veya farklı delillere başvurabilir.

Yargıtay içtihatları da bu yaklaşımı destekler: raporlar velayet kararının verilmesinde önemli bir yol gösterici olsa da, velayet nihayetinde hukukî bir karardır ve hâkim, tüm delillerin bütüncül değerlendirmesi sonucunda sonuca varır. Bu nedenle uzman raporları hem güçlü bir delil hem de hâkimin takdir yetkisini yönlendiren bir araç niteliğindedir.

Pedagog ve SİR Raporlarının Mahkeme Kararına Etkisi

Pedagog raporu çocuğun psikolojik ve duygusal durumuna odaklanırken, sosyal inceleme raporu çocuğun fiziksel yaşam koşullarını, sosyal çevresini ve ebeveynin bakım kapasitesini değerlendirir. Bu iki rapor birlikte değerlendirildiğinde çocuğun bütünsel ihtiyaçları ortaya konur. Uygulamada mahkemeler, velayete ilişkin kararlarında genellikle her iki raporu da dikkate alarak çocuğun hem psikolojik hem de sosyal açıdan en uygun ebeveynle yaşamasını hedefler.

Sonuç olarak, velayet yargılamasında uzman raporları, çocuğun üstün yararı ilkesi gereğince zorunlu hâle gelen objektif araştırmalar olup; ebeveynlerin davranışlarını ve çocuğun gelişimini bilimsel verilerle ortaya koyar. Hâkim bu raporlardan yararlanarak daha sağlıklı, tutarlı ve isabetli bir karar oluşturabilir. Bu nedenle uzman raporları, velayet yargılamasında delil sisteminin temel dayanaklarından biridir.

2. Pedagog Raporu Nedir? Hazırlanışı, İçeriği ve Hukuki Niteliği

Boşanma davalarında velayetin belirlenmesi sürecinde pedagog tarafından hazırlanan rapor, çocuğun duygusal ihtiyaçlarını, psikolojik bütünlüğünü, ebeveynlerle kurduğu ilişkileri ve mevcut yaşam düzeninin çocuğun gelişimi üzerindeki etkilerini değerlendiren temel bilimsel belgedir. Adliyelerde görev yapan pedagoglar, pedagojik formasyon ve çocuk psikolojisi alanında uzmanlaşmış profesyonellerdir. Mahkemenin talebi üzerine hazırladıkları raporlar, velayet kararının şekillenmesinde önemli rol oynar. Pedagog raporu, hem çocuğun üstün yararı ilkesinin somutlaştırılmasını sağlar hem de ebeveynlerin bakım yeterliliklerini objektif şekilde ortaya koyar.

Pedagog Raporunun Amacı ve Fonksiyonları

Pedagog raporunun temel amacı, çocuğun ruhsal durumunu, ebeveynleriyle kurduğu ilişkiyi ve velayetin hangi ebeveynde olmasının çocuk için daha sağlıklı olacağını bilimsel bir çerçevede değerlendirmektir. Çocuğun gelişimsel ihtiyaçları, duygusal bağı, güvenlik algısı ve aile içi iletişim dinamikleri bu raporun merkezinde yer alır. Mahkeme, pedagojik değerlendirme olmaksızın çocuğun iç dünyasını ve ebeveynlerle ilişkilerini tam olarak anlayamaz; bu nedenle pedagog raporu, velayet yargılamasının olmazsa olmaz teknik delilleri arasında kabul edilir.

Pedagog Görüşmesinin Yapılış Şekli

1. Çocukla Birebir Görüşme

Pedagog, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun görüşme teknikleri kullanarak onun duygusal durumunu, ebeveynlere yönelik hislerini, korkularını, beklentilerini ve ev içi iletişim deneyimlerini anlamaya çalışır. Çocuğun beyanları doğrudan belirleyici olmasa da, Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre çocuğun görüşünün dikkate alınması zorunludur; pedagog raporu bu görüşün sağlıklı şekilde alınmasını sağlar. Görüşme sırasında çocuğun manipülasyona uğrayıp uğramadığı, ebeveynlerden birinin yönlendirmesi altında olup olmadığı da titizlikle değerlendirilir.

2. Ebeveyn–Çocuk Etkileşiminin Gözlenmesi

Pedagog, ebeveynlerin çocukla kurduğu iletişimi ve davranış biçimlerini gözlemler. Bu aşamada ebeveynin çocuğa karşı tutumunun sıcaklık, sabır, ilgi, sınır koyma becerisi ve duygusal güven sağlama kapasitesi bakımından incelenmesi önem taşır. Ebeveynin çocuğa yaklaşımındaki aşırılıklar—örneğin aşırı otoriterlik, kayıtsızlık veya aşırı korumacı tutum—rapora yansıtılabilir.

3. Aile Dinamiklerinin Değerlendirilmesi

Pedagog, ailenin genel iletişim yapısını, çatışma düzeyini, çocuğun bu çatışmalardan nasıl etkilendiğini ve ebeveynlerin sorumluluk paylaşımını analiz eder. Çocuğun boşanma sürecine uyum sağlaması ve duygusal istikrarının korunması açısından ebeveynlerin tutumları hayati öneme sahiptir. Özellikle bir ebeveyn tarafından diğer ebeveyne yönelik olumsuz telkinler, manipülasyon, tehdit ve psikolojik baskı gibi davranışlar pedagojik raporun önemli unsurlarından biridir.

Pedagog Raporunun İçeriği

Pedagog raporu genellikle aşağıdaki bölümlerden oluşur:

• Gözlemler: Çocuğun davranışları, duygusal tepkileri, görüşme sırasındaki tutumu.
• Ebeveynlerle Etkileşim: Etkileşim biçiminin çocuğun gelişimsel ihtiyaçlarına uygunluğu.
• Psikolojik Değerlendirme: Kaygı düzeyi, güvenlik duygusu, ebeveynlere bağımlılık veya uzaklaşma eğilimi.
• Çocuğun Görüşü: Yaşına ve olgunluk düzeyine göre beyanlarının değerlendirilmesi.
• Öneri: Çocuğun üstün yararı doğrultusunda hangi ebeveynin velayete daha uygun olduğu.

Bu yapının amacı, hâkimin çocuğun psikolojik durumuna ilişkin mümkün olan en kapsamlı ve objektif değerlendirmeyi görmesini sağlamaktır. Pedagog raporundaki öneriler, velayet kararında belirleyici nitelikte olabilir; ancak hâkimin takdir yetkisi her zaman saklıdır.

Pedagog Raporunun Hukuki Niteliği

Pedagog raporu teknik bir değerlendirme olup bir bilirkişi raporu niteliği taşımasına rağmen, klasik bilirkişi raporlarından farklı olarak çocuğun pedagojik ihtiyaçlarını odağa alır. Hukuken hâkimi bağlamasa da, raporun göz ardı edilmesi mümkün değildir. Hâkim, raporu dikkate almamayı tercih ederse bunu gerekçelendirmek zorundadır. Bu durum, raporun yargılamadaki etkisini ve önemini gösterir.

Yargıtay, birçok kararında pedagog raporlarının mutlaka dikkate alınması gerektiğini vurgulamıştır. Özellikle ebeveynlerin çocuğa zarar verebilecek davranışları veya çocuğun bir ebeveyni tercih etmesinin manipülasyon sonucu olup olmadığı gibi konular ancak pedagog değerlendirmesiyle ortaya çıkabilir. Bu nedenle pedagojik rapor, velayet için bilimsel bir referans kaynağıdır.

Pedagog Raporunda Eksiklik ve Hatalar: İtiraz Olanağı

Her raporda olduğu gibi pedagog raporları da eksik veya yetersiz olabilir. Görüşme süresinin çok kısa tutulması, ebeveyn–çocuk etkileşiminin gözlenmemesi, çocuğun beyanının tek yönlü değerlendirilmesi veya raporun bilimsel standartlardan uzak olması hâlinde tarafların bu rapora itiraz hakkı doğar. Mahkemeden ek rapor talep edilebilir veya yeni bir pedagog görevlendirilmesi istenebilir.

Bu çerçevede pedagog raporu, velayet yargılamasında çocuğun psikolojik ve duygusal ihtiyaçlarını ortaya koyan temel teknik belgedir. Bilimsel niteliği ve objektif yapısı sayesinde hâkimin doğru ve isabetli bir değerlendirme yapmasına yardımcı olur. Rapor, velayetin hangi ebeveynde olmasının çocuğun üstün yararıyla daha fazla örtüştüğünü somut verilerle ortaya koyar.

3. Sosyal İnceleme Raporu (SİR) Nedir? İnceleme Süreci, Kapsamı ve Kriterler

Sosyal İnceleme Raporu (SİR), velayet davalarında çocuğun sosyal çevresini, yaşam şartlarını, ebeveynlerin bakım kapasitesini ve günlük yaşam düzenini objektif biçimde değerlendirmek amacıyla sosyal hizmet uzmanı tarafından hazırlanan, bilimsel temelli ve kapsamlı bir teknik rapordur. SİR, çocuğun sadece psikolojik açıdan değil; fiziki, sosyal ve çevresel koşullar bakımından da hangi ebeveyn ile yaşamasının çocuğun üstün yararına uygun olduğunu tespit etmeyi amaçlar. Bu yönüyle, pedagog raporunun psikolojik ve duygusal değerlendirmeye odaklandığı düşünüldüğünde, SİR raporu velayet yargılamasında tamamlayıcı bir işlev görür.

Sosyal hizmet uzmanının hazırladığı bu rapor; ebeveynlerin yaşadığı ortam, çocuğun ev içindeki fiziki koşulları, sosyal çevresi, ebeveynlerin güvenli ve düzenli bir yaşam sunma kabiliyeti, çalışma saatleri ve çocukla ilgilenme imkânları gibi çok boyutlu kriterlere dayanır. Mahkeme, velayet kararını verirken çocuğun yaşadığı çevreyi objektif bir çerçevede değerlendirmek zorunda olduğu için, SİR raporu yargılamanın ana delillerinden biri hâline gelir.

Sosyal İnceleme Raporunun Amacı

SİR raporunun temel amacı, çocuğun mevcut yaşam koşullarının velayete uygun olup olmadığını belirlemek ve ebeveynler arasında çocuğun gelişimi bakımından daha sağlıklı bir yaşam ortamı sunabilecek olan tarafı tespit etmektir. Çocuğun barınma koşulları, eğitim düzeni, sosyal çevresi, güvenlik durumu, sağlık hizmetlerine erişimi ve günlük yaşam alışkanlıkları raporda detaylı olarak incelenir. Bu kapsam, raporun sadece bir anlık gözleme dayanmadığını; ebeveynin çocuğa uzun vadede nasıl bir yaşam sunabileceğini analiz ettiğini gösterir.

Yargıtay uygulamasında da SİR raporunun velayet davalarında zorunlu olduğu kabul edilmekte; raporun bulunmadığı veya eksik hazırlandığı durumlarda kararın sağlıklı bir değerlendirmeye dayanmadığı belirtilmektedir. Bu nedenle sosyal inceleme raporu, çocuğun üstün yararını somutlaştıran en önemli delillerden biridir.

SİR Hazırlama Süreci

1. Ev Ziyareti ve Fiziksel Ortamın İncelenmesi

Sosyal hizmet uzmanı, ebeveynlerin yaşadığı evleri ziyaret ederek çocuğun yaşam alanını yerinde değerlendirir. Bu incelemede evin genel düzeni, temizlik ve hijyen durumu, çocuğun odası veya uyuma alanı, çalışma ortamı, oyun alanları, güvenlik tedbirleri (pencere kilitleri, merdiven koruyucuları vb.) gibi unsurlar gözlemlenir. Evin fiziksel koşullarının çocuğun gelişimine uygun olup olmadığı raporda ayrıntılı olarak belirtilir.

Ev incelemesi sırasında uzman, ebeveynin çocuğa sunabileceği yaşam standardını değerlendirmekle yükümlüdür. Bu değerlendirme yalnızca maddi imkânlara dayanmaz; ebeveynin çocuğun ihtiyaçlarına göre düzenli, istikrarlı ve güvenli bir ortam sağlayıp sağlayamadığı da dikkate alınır.

2. Çocuğun Günlük Yaşam Rutinlerinin Değerlendirilmesi

Uzman, çocuğun günlük yaşam düzenini; uyku saatlerini, okul ve ders programını, sosyal aktivitelerini, oyun alışkanlıklarını ve çocuğun genel davranış biçimlerini inceleyerek rapora dahil eder. Çocuğun yaşam ritminin istikrarı velayet değerlendirmesinde son derece önemlidir. Örneğin, sık taşınma, düzensiz yaşam, okul devamlılığındaki sorunlar veya ev içi çatışmalar çocuğun gelişimini olumsuz etkileyebilir ve raporda açıkça belirtilir.

3. Ebeveynlerin Çalışma Saatleri ve Bakım Kapasitelerinin İncelenmesi

Sosyal hizmet uzmanları, ebeveynlerin çalışma saatleri, iş yoğunluğu, evde bulunma süreleri, çocukla ilgilenme imkânları ve bakım becerilerini analiz eder. Çocuğun düzenli bakımını sağlayamayacak kadar yoğun çalışan bir ebeveynin velayete uygunluğunun sınırlı olabileceği değerlendirilebilir. Ancak bu değerlendirme otomatik bir çıkarım niteliği taşımaz; uzman ebeveynin sosyal destek sistemlerini (bakıcı desteği, aile desteği, kreş imkânı) dikkate alarak bütünsel bir analiz yapar.

4. Sosyal Çevre ve Aile İlişkilerinin İncelenmesi

Çocuğun büyüdüğü sosyal çevre, velayet kararında önemli rol oynar. Mahalle yapısı, okul çevresi, akran ilişkileri ve aile bireyleriyle olan iletişim dinamikleri rapora dahil edilir. Ayrıca ebeveynin yeni bir partneri varsa bu kişinin çocuk üzerindeki etkisi de değerlendirilir. SIR, çocuğun sosyal ilişkilerinin sağlıklı olup olmadığını ve yeni çevrelere adaptasyon kapasitesini ayrıntılı biçimde ortaya koyar.

Aile içi şiddet, psikolojik baskı, alkol veya madde kullanımı gibi olumsuz unsurların varlığı hâlinde uzman bunları rapora açıkça yazar. Bu tür durumlar velayetin hangi ebeveyn tarafından kullanılacağına dair belirleyici etkiye sahiptir.

SİR Raporunun Kapsamı ve Değerlendirme Kriterleri

Sosyal inceleme raporu çoğu zaman aşağıdaki kriterler çerçevesinde düzenlenir:

• Çocuğun fiziki yaşam koşulları: Uyku alanı, hijyen, güvenlik.
• Çocuğun eğitim süreci: Okul devamlılığı, akademik uyum, öğretmen gözlemleri.
• Çocuğun sağlık durumu: Sağlık hizmetlerine düzenli erişim, tedavi süreçleri.
• Ebeveynlerin sosyal ve duygusal yeterlilikleri: Sorumluluk alma, ilgi, sevgi ve iletişim becerileri.
• Ekonomik koşullar: Çocuğun ihtiyaçlarının karşılanabilirliği, ancak tek belirleyici değildir.
• Sosyal çevre: Akran ilişkileri, mahalle güvenliği, sosyal etkinlik imkânları.

Bu kriterler, çocuğun bütünsel gelişimi açısından hangi ebeveynin daha uygun bir yaşam ortamı sunduğunu objektif şekilde belirlemek için kullanılır.

SİR Raporunda Sık Karşılaşılan Sorunlar

Uygulamada bazı SİR raporlarının yüzeysel veya eksik düzenlendiği görülmektedir. Örneğin ev ziyareti yapılmaksızın yalnızca ebeveyn beyanına dayanılması, çocuğun okul çevresinin incelenmemesi, raporun kısa tutulması veya tek ebeveynden bilgi alınması gibi hatalar tarafların itirazına konu olabilir. Bu tür eksiklikler mahkemeden ek rapor talep edilmesini veya yeni bir sosyal hizmet uzmanı görevlendirilmesini gerektirebilir.

Ayrıca, bir ebeveynin diğer ebeveyne yönelik manipülatif davranışlarının fark edilmemesi ya da çocuğun görüşünün doğru yöntemlerle alınmaması raporun güvenilirliğini zayıflatır. Bu nedenle SİR hazırlama süreci bilimsel yöntemlere uygun şekilde yürütülmelidir.

SİR Raporunun Hukuki Önemi

SİR, çocuğun sosyal ve fiziki yaşam koşullarına ilişkin objektif bir tablo sunarak hâkimin velayet değerlendirmesine temel oluşturan en önemli delillerden biridir. Yargıtay, defalarca SİR raporunun velayet için zorunlu olduğunu ve mahkemenin bu raporu dikkate almadan karar veremeyeceğini vurgulamıştır. Rapor, çocuğun hangi ebeveynle daha sağlıklı bir yaşam sürdürebileceğini somut verilerle ortaya koyar; ancak pedagojik raporla birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bu iki raporun birlikte incelenmesi, çocuğun hem psikolojik hem de sosyal açıdan korunmasını sağlar.

Sonuç olarak, SİR raporu velayet yargılamasında çocuğun çevresel ve sosyal ihtiyaçlarını bilimsel bir çerçevede değerlendiren, kapsamlı ve vazgeçilmez bir teknik rapordur. Ebeveynlerin yaşam koşullarını, sosyal ilişkilerini ve bakım kapasitelerini objektif ölçütlerle ortaya koyar ve mahkemenin çocuğun üstün yararına uygun bir karar vermesine yardımcı olur.

4. Çocuğun Üstün Yararı İlkesi ve Uzman Raporlarının Bu İlke Çerçevesinde Değerlendirilmesi

Velayet davalarının bütününde hâkim tarafından gözetilmesi gereken temel ilke, Türk Medeni Kanunu’nun 339 ve devamı maddelerinde açıkça düzenlenen ve uluslararası çocuk koruma hukukunun da merkezinde bulunan “çocuğun üstün yararı” ilkesidir. Bu ilke, çocuğun fiziksel, duygusal, sosyal, eğitimsel ve psikolojik gelişiminin en iyi şekilde korunması anlamına gelir. Uzman raporlarının hazırlanması ve değerlendirilmesi de tamamen bu ilke çerçevesinde yürütülür. Dolayısıyla pedagog ve sosyal inceleme raporları, çocuğun üstün yararının belirlenmesi için bilimsel dayanaklar sunan teknik delillerdir.

Çocuğun üstün yararı, her somut olayda farklı unsurların değerlendirilmesini gerektiren dinamik bir kavramdır. Bu nedenle hâkim, karar verirken yalnızca ebeveynlerin iddialarına veya maddi delillere değil; pedagojik ve sosyal inceleme raporlarından elde edilen objektif bulgulara da dayanmak zorundadır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre uzman raporları, çocuğun üstün yararının somutlaştırılmasında en önemli araçlardan biridir.

Çocuğun Üstün Yararı İlkesinin Boyutları

Çocuğun üstün yararı ilkesi çok boyutlu bir değerlendirme gerektirir. Bu boyutlar hem pedagojik hem de sosyal inceleme raporlarının kapsamıyla doğrudan örtüşür. Uzman raporlarının hazırlanma amacı, çocuğun bu ilke doğrultusunda en uygun ebeveynde kalmasını sağlayacak bilimsel verileri ortaya koymaktır.

1. Çocuğun Psikolojik Bütünlüğü

Çocuğun ruh sağlığı, velayet değerlendirmelerinde birincil öneme sahiptir. Pedagog raporları, çocuğun ebeveynlerle ilişkisini, duygusal bağ düzeyini, kaygı ve stres durumunu ve boşanma sürecinden nasıl etkilendiğini ortaya koyar. Çocuğun bir ebeveynle ilişkisi ciddi derecede zarar görmüşse veya bir ebeveynin manipülatif davranışları nedeniyle çocuk psikolojik baskı altındaysa, bu durum çocuğun üstün yararı ilkesine aykırıdır ve raporlara açıkça yansıtılır.

Uzmanlar, çocuğun duygusal istikrarını sağlayacak ebeveynin kim olduğunu belirlemek için çocuğa yönelik sevgi, ilgi, güven duygusu ve ebeveynin çocuğun gelişimsel ihtiyaçlarını karşılama becerisini analiz eder. Bu değerlendirme, velayet kararının ana eksenini oluşturur.

2. Çocuğun Fiziksel Güvenliği ve Bakım Koşulları

Çocuğun temel ihtiyaçlarının güvenli biçimde karşılanması, üstün yarar ilkesinin ikinci boyutunu oluşturur. SİR raporlarında çocuğun barınma koşulları, hijyen, beslenme, sağlık hizmetlerine erişim ve genel yaşam standartları ayrıntılı olarak değerlendirilir. Fiziksel güvenliği riske atan unsurlar—evdeki güvenlik eksiklikleri, istikrarsız yaşam koşulları, ebeveynin alkol veya madde kullanımı, aile içi şiddet—raporun olumsuz bulguları arasındadır ve velayet kararını doğrudan etkiler.

Yargıtay, özellikle çocuğun gelişimini olumsuz etkileyebilecek çevresel veya fiziki risklerin bulunduğu hâllerde velayetin bu koşulları sağlayamayan ebeveynde bırakılmasının çocuğun üstün yararına aykırı olduğunu vurgulamaktadır.

3. Çocuğun Eğitim Düzeninin ve İstikrarının Korunması

Çocuğun okul düzeni, akademik uyumu, öğretmenleri ve arkadaşlarıyla ilişkileri velayet değerlendirmesinde önemli bir yer tutar. SİR raporlarında çocuğun eğitim yaşantısı detaylı şekilde incelenir. Sık okul değişikliği, devamsızlık, motivasyon eksikliği veya ebeveyn tutumlarından kaynaklanan eğitim aksaklıkları varsa raporda açıkça yazılır.

Çocuğun üstün yararı gereği, eğitim düzeninin gereksiz yere bozulmaması esastır. Bu nedenle hâkim, velayet kararını verirken çocuğun mevcut okuluna, sosyal çevresine ve alışkanlıklarına uyumunu dikkate alır. Eğitim sürekliliğine zarar verebilecek bir velayet değişikliği ancak daha ağır bir üstün yarar ihtiyacı varsa yapılabilir.

4. Çocuğun Sosyal ve Duygusal Çevresi

Çocuğun arkadaş ilişkileri, sosyal faaliyetlere erişimi, aile bireyleriyle iletişimi ve bulunduğu çevredeki sosyal adaptasyonu da üstün yarar ilkesinin bir diğer boyutudur. SİR, çocuğun sosyal çevresini değerlendirerek bu çevrenin çocuğun gelişimine katkı sağlayıp sağlamadığını analiz eder.

Özellikle çocuğun yaşamında ani ve radikal değişikliklere neden olabilecek velayet düzenlemeleri, sosyal uyumu zedeleyebilir. Uzman raporları bu riskleri belirleyerek hâkime uyarı niteliğinde bilgiler sunar.

5. Çocuğun Görüşünün Dikkate Alınması

Türk Medeni Kanunu ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme gereği, belirli bir olgunluk düzeyine ulaşan çocukların görüşlerinin alınması ve dikkate alınması gereklidir. Pedagog, çocuğun görüşünü sağlıklı şekilde almakla görevli uzmandır. Ancak çocuğun beyanı tek başına belirleyici değildir; beyanın özgün olup olmadığı, ebeveyn yönlendirmesi içerip içermediği ve çocuğun gerçek yararını yansıtıp yansıtmadığı uzman tarafından değerlendirilir.

Yargıtay, çocuğun görüşünün ancak yönlendirmeden uzak ve özgün olması hâlinde dikkate alınabileceğini belirtmektedir. Bu nedenle pedagog raporu, çocuğun görüşünün analiz edilmesi bakımından kritik öneme sahiptir.

Uzman Raporlarının Üstün Yarara Göre Değerlendirilmesi

Hem pedagog raporu hem de sosyal inceleme raporu, üstün yarar ilkesinin somutlaştırılmasını sağlayan teknik araçlardır. Bu raporlar değerlendirilirken hâkim tüm bulguları bütüncül bir yaklaşımla ele alır ve çocuğun uzun vadeli iyilik hâlini sağlayacak kararı vermeye çalışır. Uzman raporları arasındaki tutarlılık veya çelişkiler de değerlendirilir; raporlar çelişkili ise ek rapor talep edilebilir.

Örneğin pedagog raporu çocuğun bir ebeveynle daha sağlıklı bir bağ kurduğunu ortaya koyarken, SİR raporu aynı ebeveynin yaşam koşullarının yetersiz olduğunu gösterebilir. Bu durumda hâkim, ebeveynin yaşam koşullarını kısa sürede iyileştirip iyileştiremeyeceğini, çocuğun psikolojik durumunun bu değişime nasıl tepki vereceğini ve diğer ebeveynin bakım kapasitesini birlikte değerlendirir.

Uzun Vadeli Etki ve Stabilite İlkesi

Çocuğun üstün yararı yalnızca mevcut koşullara göre değil; gelecekteki gelişimine göre de değerlendirilmelidir. Bu nedenle hâkim, uzman raporlarında yer alan verilerin çocuğun uzun vadeli ihtiyaçlarına uygun olup olmadığını tartar. Çocuğun sürekli okul değiştirmesi, istikrarsız bir aile ortamında yaşaması veya duygusal olarak güvensiz hissetmesi uzun vadede zarar verebilir. Uzman raporları hâkimin bu değerlendirmeyi yapmasına olanak sağlar.

Sonuç: Çocuğun Üstün Yararının Bilimsel Dayanaklarla Somutlaştırılması

Çocuğun üstün yararı ilkesi, velayet kararlarının temelini oluşturur ve uzman raporları bu ilkeyi somutlaştırmak için vazgeçilmez niteliktedir. Pedagog raporu çocuğun psikolojik ve duygusal ihtiyaçlarını ortaya koyarken, SİR raporu çocuğun sosyal ve çevresel yaşam koşullarını bilimsel ölçütlerle değerlendirir. Bu iki rapor birlikte, hâkimin velayeti hangi ebeveynin üstlenmesinin çocuğun yararına olacağına dair bütüncül bir değerlendirme yapmasını sağlar.

Sonuç olarak uzman raporları, çocuğun üstün yararı ilkesine uygun bir velayet kararının verilmesinde temel rehber niteliğindedir ve velayet yargılamasında bilimsel delil sisteminin vazgeçilmez bir parçası olarak işlev görür.

5. Ebeveynlerin Tavırları, Davranışları ve Raporlara Yansıması

Velayet davalarında ebeveynlerin çocuğa karşı tutumları, davranış biçimleri, iletişim tarzları ve bakım yükümlülüklerini yerine getirme düzeyleri uzman raporlarının en önemli değerlendirme alanlarından birini oluşturur. Gerek pedagog raporlarında gerek sosyal inceleme raporlarında ebeveynlerin davranışlarının çocuğun psikolojik, duygusal ve sosyal gelişimi üzerindeki etkileri ayrıntılı biçimde analiz edilir. Ebeveynlerin olumsuz tutumları, çocuğun üstün yararı ilkesinin ihlal edildiğini göstermesi bakımından velayet kararını doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle ebeveyn davranışları teknik bir inceleme konusu olup, uzman gözlemleri ve bilimsel ölçütlerle raporlara yansıtılır.

Ebeveyn Davranışlarının Pedagog ve SİR Raporundaki Yeri

Ebeveyn davranışlarının uzman raporlarına yansıması, velayet kararının sağlıklı verilmesi açısından zorunludur. Zira ebeveynlerin çocuğa yaklaşımı, şefkat düzeyi, ilgi kapasitesi, çatışma yönetimi ve sorumluluk bilinci çocuğun bireysel gelişimini doğrudan etkiler. Pedagog, çocuğun ebeveynle temasında sergilediği duygusal tepkileri, ebeveynin çocuğa hitap biçimini, iletişimdeki sıcaklığı veya gerilimi değerlendirir. Sosyal hizmet uzmanı ise ebeveynin günlük yaşam rutinindeki davranış biçimlerini, çocuğun bakımını nasıl organize ettiğini ve ev ortamında ne ölçüde güvenli bir düzen oluşturduğunu inceler.

Bu değerlendirme sırasında uzmanlar, ebeveynlerin beyanlarının ötesine geçerek davranışsal göstergeleri analiz eder. Yargıtay da birçok kararında, ebeveynin çocuğa karşı ilgisizliği, üstün yararı zedeleyici tavırları veya çocuğa zarar verebilecek davranışlarının velayet için belirleyici nitelikte olduğunu açıkça belirtmiştir.

Olumsuz Ebeveyn Davranışlarının Tespiti ve Raporlara Etkisi

1. Çocuğa Yönelik Manipülasyon ve Yabancılaştırma (Parent Alienation)

Ebeveynlerden birinin diğer ebeveyni kötüleyici telkinlerde bulunması, çocuğa yanlış bilgiler vermesi veya çocuğu diğer ebeveynden uzaklaştırmaya yönelik bilinçli ya da bilinçsiz davranışlarda bulunması, velayet yargılamasında en ciddi olumsuz bulgular arasında yer alır. Bu durum psikoloji literatüründe “ebeveyn yabancılaştırması” olarak adlandırılmakta olup, uzman raporlarında çocuk üzerindeki etkileri ayrıntılı biçimde ortaya konur.

Pedagog, çocuğun görüşmeleri sırasında dile getirdiği ifadelerin özgün olup olmadığını analiz eder ve yönlendirme şüphesi bulunduğunda bunu rapora açıkça yazar. Sosyal inceleme raporu ise ebeveynin davranışlarının çocuğun sosyal ilişkilerini ve günlük yaşam düzenini nasıl etkilediğini değerlendirir. Yargıtay uygulamasında ebeveyn yabancılaştırması, çocuğun psikolojik bütünlüğünü zedeleyen ağır bir olumsuzluk olarak kabul edilmekte ve velayetin diğer ebeveyne verilmesini gerektirebilecek derecede önemli görülmektedir.

2. Aile İçi Şiddet, Hakaret, Tehdit ve Psikolojik Baskı

Ebeveynlerden birinin aile içi şiddete başvurması, hakaret veya tehdit içeren davranışlarda bulunması ya da çocuğun yanında diğer ebeveyni aşağılaması, çocuğun duygusal güvenliğini doğrudan zedeleyen unsurlardır. Bu tür davranışlar uzman raporlarında detaylı şekilde yer alır. Pedagog çocuğun bu davranışlardan nasıl etkilendiğini gözlemler; sosyal hizmet uzmanı ise ev ortamında şiddet riski bulunup bulunmadığını değerlendirir.

Yargıtay, şiddet uyguladığı tespit edilen ebeveynin velayeti üstlenmesinin çocuğun üstün yararına aykırı olduğu yönünde istikrarlı içtihatlara sahiptir. Bu nedenle aile içi şiddet, velayet değerlendirmesinde en ağır olumsuz kriterlerden biridir.

3. Ebeveynin Çocuğa Karşı İlgisizliği veya İhmali

Çocuğun temel ihtiyaçlarının karşılanmaması, bakımının düzensiz yapılması, eğitim ve sağlık takiplerinin aksatılması, uyku ve beslenme rutinlerinde ciddi eksiklikler bulunması ebeveyn ihmali olarak değerlendirilir. Bu tür eksiklikler hem pedagog hem de sosyal hizmet uzmanı tarafından gözlemlenebilir ve raporlara ayrıntılı biçimde yazılır.

Örneğin; çocuğun sürekli hasta olduğu hâlde tedavisinin düzenli yapılmaması, okul devamsızlığının ebeveyn tarafından takip edilmemesi veya çocuğun evde yalnız bırakıldığına ilişkin bulgular SİR raporunda olumsuz değerlendirilir. Bu durumda velayetin bu ebeveynde kalması çocuğun üstün yararına aykırı kabul edilir.

4. Aşırı Otoriterlik veya Aşırı Hoşgörü

Ebeveyn davranışındaki aşırı uçlar da çocuğun sağlıklı gelişimini olumsuz etkileyebilir. Aşırı otoriter ebeveyn, çocuğun duygusal ihtiyaçlarını göz ardı edebilir; sürekli eleştirme, cezalandırma veya koyduğu sınırların aşırı katı olması çocuğun özgüvenini zedeler. Buna karşılık aşırı hoşgörülü ebeveyn ise çocuğa yeterli sınır koyamaması nedeniyle disiplinsizlik ve davranış bozukluklarına yol açabilir.

Pedagog raporlarında bu aşırılıklar tespit edildiğinde, çocuğun duygusal ve sosyal gelişimi üzerindeki etkileri bilimsel açıklamalarla birlikte değerlendirilir. Sosyal inceleme raporu da bu ebeveynin günlük yaşam düzeninin çocuğun gereksinimlerini karşılayıp karşılamadığını ortaya koyar.

5. Çocuğun Özel İhtiyaçlarını Karşılama Kapasitesi

Çocuk özel bir eğitim desteğine, tıbbi takibe, psikolojik desteğe veya özel bakım koşullarına ihtiyaç duyuyorsa, ebeveynin bu ihtiyaçları karşılayabilme kapasitesi uzman raporlarının önemli bir değerlendirme alanıdır. Bu tür özel ihtiyaçlar, çocuğun üstün yararını belirlemede belirleyici olabilir. Uzmanlar, ebeveynin bu ihtiyaçlara yönelik farkındalığını, çocuğa sağlanan desteğin düzenliliğini ve sürekliliğini analiz eder.

Okul, Öğretmen ve Üçüncü Kişi Gözlemlerinin Raporlara Yansıması

Uzman raporları hazırlanırken yalnızca ebeveyn ve çocuk değerlendirmesi yapılmaz; çocuğun okul ortamındaki davranışları, öğretmen gözlemleri ve sosyal ilişkileri de dikkate alınır. Öğretmen görüşleri, çocuğun evde yaşadığı sorunların okul performansına yansıyıp yansımadığını ortaya koyabilir.

Örneğin, çocuğun okulda içine kapanması, arkadaş ilişkilerinde bozulma, ders başarısında ani düşüş veya davranışsal sorunlar yaşaması uzman raporlarında önemli göstergeler olarak değerlendirilir. Bu sorunların ebeveyn tutumundan kaynaklandığı tespit edilirse rapora ayrıntılı şekilde yazılır.

Yeni Eş veya Partner Etkisinin Raporlara Yansıması

Ebeveynin yeni bir partnerle yaşaması durumunda bu kişinin çocuğun gelişimine etkisi uzman raporlarında ayrıca değerlendirilir. Partnerin çocuğa karşı tutumu, iletişim biçimi, çocuğun bu kişiyle ilişkisindeki rahatlık veya tedirginlik düzeyi raporda yer alır. Çocuğun yeni partnerden rahatsız olduğu, güven hissetmediği veya olumsuz etkilendiği tespit edilirse bu durum velayet kararını etkileyebilir.

Uzmanların Davranış Analizinde Dikkat Ettiği Bilimsel Kriterler

Pedagog ve sosyal hizmet uzmanları ebeveyn davranışlarını değerlendirirken belirli bilimsel kriterlere dayanır. Bu kriterler arasında güvenli bağlanma, gelişimsel ihtiyaçlar, duygusal istikrar, ebeveynlik becerileri, iletişim kalitesi ve bakım sürekliliği gibi unsurlar bulunmaktadır. Bu nedenle raporlar yalnızca gözleme dayalı değil; bilimsel temelli değerlendirmeler içerir.

Sonuç: Ebeveyn Davranışlarının Velayet Kararındaki Belirleyici Rolü

Ebeveynlerin çocuğa karşı tutum ve davranışları, velayet kararının en kritik belirleyicilerindendir. Uzman raporları, bu davranışların çocuğun üstün yararı üzerindeki etkilerini objektif ve bilimsel bir çerçevede ortaya koyar. Olumsuz ebeveyn davranışları velayetin diğer ebeveyne verilmesini gerektirebilirken, çocuğa güvenli, dengeli ve destekleyici bir ortam sunan ebeveynin velayet için daha uygun olduğu raporlar aracılığıyla somutlaştırılır.

Sonuç olarak, ebeveyn davranışlarının uzman raporlarına yansıması velayet yargılamasında hayati öneme sahiptir. Bilimsel temelli bu değerlendirmeler, çocuğun duygusal, sosyal ve fiziksel gelişimini en iyi şekilde koruyacak velayet düzeninin belirlenmesini sağlar.

6. Raporlara İtiraz, Ek Rapor Talebi ve Yargıtay’ın Yaklaşımı

Pedagog ve sosyal inceleme raporları velayet yargılamasının en önemli teknik delilleri olmakla birlikte, bu raporlar nihai ve tartışılmaz belgeler değildir. Taraflar, raporun eksik, hatalı, yüzeysel, bilimsel dayanaktan uzak veya somut olaya uygun olmayan değerlendirmeler içerdiğini düşündüklerinde rapora itiraz edebilir, ek rapor talep edebilir veya yeni bir uzman görevlendirilmesini isteyebilirler. Bu itiraz süreci, hem usul hukuku hem de aile hukuku bakımından son derece önemlidir; çünkü velayet kararı çocuğun tüm yaşamını etkileyen bir düzenlemedir ve her türlü eksikliğin giderilmesi zorunludur.

Mahkeme, uzman raporlarının çocuğun üstün yararı ilkesine uygun olup olmadığını titizlikle değerlendirmek zorundadır. Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre raporlar hâkimi bağlamamakla birlikte, raporun neden dikkate alınmadığının açıkça gerekçelendirilmesi gerekir. Bu durum, raporlara itiraz edilmesi hâlinde mahkemenin eksik incelemeyi gidermek amacıyla ek işlem yapma zorunluluğunu ortaya koyar.

Raporlara İtirazın Hukuki Dayanağı

Raporlara itiraz HMK’nın bilirkişiye ilişkin hükümlerine dayanır. Pedagog ve sosyal inceleme raporları teknik değerlendirme içeren bilirkişi niteliğindeki raporlar olduğundan, tarafların bu raporların içeriğine itiraz etme hakkı bulunmaktadır. İtirazlarda raporun hangi yönlerden eksik olduğu, hangi tespitlerin hatalı olduğu, hangi delillerin göz ardı edildiği ve hangi bilimsel veya mesleki standartlara aykırılık bulunduğu somut biçimde ortaya konulmalıdır.

Mahkeme, tarafların itirazlarını dikkate almakla yükümlüdür. İtirazın ciddiyeti ve somutluğu, hâkimin ek rapor veya yeni uzman görevlendirme gerekliliğini belirlemesinde önemli bir ölçüttür.

Ek Rapor Talep Edilmesi

1. Eksik İnceleme ve Yetersiz Gözlem

Bazı durumlarda raporun içerdiği gözlemler yeterli olmayabilir. Örneğin pedagog yalnızca çok kısa bir görüşme yapmış, ebeveyn–çocuk etkileşimini gözlemlememiş veya çocuğun ifadelerini derinlemesine analiz etmemiş olabilir. Benzer şekilde sosyal inceleme raporunda ev ziyareti yapılmamış, okul görüşmesi alınmamış veya ebeveynlerin yaşam koşulları yüzeysel değerlendirilmiş olabilir. Bu gibi hâllerde ek rapor talep edilmesi zorunlu hâle gelir.

Ek rapor talebi, uzmanların eksik bıraktığı noktaların tamamlanmasını sağlar ve çocuğun üstün yararı açısından daha sağlıklı bir değerlendirme yapılmasına katkıda bulunur.

2. Yeni Delillerin Ortaya Çıkması

Raporun düzenlenmesinden sonra tarafların sunduğu yeni deliller, tanık beyanları, sağlık raporları, okul belgeleri veya sosyal çevreye ilişkin bilgiler uzman değerlendirmesini etkileyebilir. Bu durumda mahkeme, mevcut raporun yeni deliller ışığında yetersiz kalıp kalmadığını değerlendirir ve gerekirse ek rapor ister.

3. Raporlar Arasında Çelişki Bulunması

Pedagog raporu ile sosyal inceleme raporu arasında çelişki bulunması mümkündür. Örneğin pedagog, çocuğun bir ebeveynle güçlü bir duygusal bağ kurduğunu belirtebilir; ancak SİR raporu bu ebeveynin çocuğa uygun bir yaşam alanı sağlayamadığını gösterebilir. Bu tür çelişkiler hâkim tarafından giderilmelidir. Yargıtay içtihatlarına göre çelişkili raporlara dayanarak karar verilemez; mutlaka ek rapor alınmalı veya yeni bir bilirkişi görevlendirilmelidir.

Yeni Uzman Görevlendirilmesi

Tarafların raporun tamamen hatalı veya taraflı olduğunu ileri sürdüğü hâllerde, mahkeme yeni bir uzman görevlendirebilir. Bu, özellikle çocuğun psikolojik durumunun hassas olduğu veya ebeveynler arasında ağır iddiaların bulunduğu hâllerde tercih edilen bir yöntemdir. Yeni uzman, önceki raporları değerlendirir, eksiklikleri giderir ve çocuğun üstün yararına uygun bir analiz sunar.

Yeni uzman görevlendirilmesinin uygun olduğu durumlar şunlardır:

• Raporun bilimsel standartlara aykırı olduğu iddiası.
• Raporun çocuğun ya da ebeveynlerin beyanlarını sağlıklı değerlendirmediği durumlar.
• Raporun açıkça yüzeysel olması.
• Ebeveynlerden birine karşı önyargı izlenimi doğurması.
• Raporların birbirleriyle çelişmesi.

Bu tür durumlarda yeni uzman görevlendirilmesi velayet kararının isabetli olmasını sağlar.

Yargıtay’ın Uzman Raporları Konusundaki Yaklaşımı

Yargıtay, velayet kararlarında uzman raporlarının önemini defalarca vurgulamıştır. İçtihatlara göre:

• Uzman raporu alınmadan velayet kararı verilemez.
• Raporlar hâkimi bağlamaz; ancak neden dikkate alınmadığı açıklanmalıdır.
• Eksik incelemeye dayanan raporlar tek başına belirleyici olamaz.
• Çelişkili raporlar varsa mutlaka yeni rapor alınmalıdır.
• Çocuğun psikolojik ve sosyal gelişimini etkileyen her unsur raporda ayrıntılı olmalıdır.

Yargıtay ayrıca, raporların çocuğun üstün yararı ilkesiyle uyumlu olup olmadığını mahkemenin gerekçeli şekilde incelemesini ve kararını buna göre şekillendirmesini zorunlu görmektedir. Bu nedenle uzman raporlarına yönelik itirazlar ve ek rapor talepleri, velayet davasının en kritik aşamalarındandır.

Uzman Raporlarının Bilimsel Nitelik Bakımından İncelenmesi

Pedagog ve sosyal inceleme raporlarının bilimsel standartlara uygun olması gerekir. Raporun yöntemi, gözlem süreleri, görüşme teknikleri, kullanılan ölçekler ve elde edilen bulguların değerlendirme biçimi bilimsel disiplin içinde olmalıdır. Aksi hâlde rapor eksik inceleme kapsamında değerlendirilir ve itiraz konusu yapılabilir.

Uzmanlar rapor hazırlarken şu bilimsel kriterleri gözetmek zorundadır:

• Görüşme süresinin yeterli olması,
• Ebeveyn–çocuk etkileşiminin mutlaka gözlenmesi,
• Çocuğun beyanının özgünlüğünün analiz edilmesi,
• Sosyal çevre incelemesinin yapılması,
• Okul ve öğretmen görüşlerinin değerlendirilmesi,
• Raporun objektif, anlaşılır ve somut bulgulara dayanması.

Bu ölçütlere uyulmayan raporlar sağlıklı kabul edilmez ve çoğu zaman ek rapora ihtiyaç duyulur.

Tarafların Raporlara Etkin Katılımı

Taraflar, uzman görüşmesi sürecinde aktif rol oynayabilirler. Çocuğun durumuna ilişkin belgeler, okul kayıtları, sağlık raporları, psikolojik değerlendirmeler, tanık beyanları ve sosyal çevre bilgilerinin uzmanlara sunulması raporun daha sağlıklı hazırlanmasını sağlar. Ayrıca taraflar, raporda yer almayan hususları mahkemeye bildirerek ek inceleme talep edebilirler.

Sonuç: İtiraz Mekanizmasının Velayet Yargılamasındaki Önemi

Raporlara itiraz ve ek rapor talebi, velayet sürecinin sağlıklı yürütülmesi açısından kritik bir mekanizmadır. Uzman raporları her ne kadar bilimsel delil niteliğinde olsa da mutlak doğruluk taşımaz; bu nedenle eksik veya hatalı yönleri olabilir. Bu eksikliklerin giderilmesi, çocuğun üstün yararı ilkesinin tam olarak uygulanmasını sağlar.

Sonuç olarak Yargıtay, uzman raporlarının dikkatle değerlendirilmesini ve eksikliklerin giderilmesini zorunlu görmektedir. Bu yaklaşım, çocuğun fiziksel, psikolojik ve sosyal bütünlüğünü en iyi şekilde koruyacak velayet kararının verilmesini hedefler.

7. Uygulamada Sık Görülen Somut Senaryolar ve Değerlendirmeleri

Velayet davalarında uzman raporlarının nasıl değerlendirildiğini anlamanın en etkili yolu, uygulamada sık karşılaşılan somut senaryoların incelenmesidir. Her ne kadar velayet kararları tamamen çocuğun üstün yararına göre verilse de, ebeveynlerin tutumları, aile dinamikleri, sosyal koşullar ve çocuğun bireysel ihtiyaçları belirli örüntüler oluşturur. Bu örüntüler, pedagog ve sosyal inceleme raporlarında da açık bir şekilde görülmektedir. Aşağıda, uygulamada sık karşılaşılan senaryolar bilimsel ve hukuki çerçeveleriyle birlikte incelenmekte; her bir senaryonun uzman raporlarına ve velayet kararına nasıl yansıdığı sistematik bir şekilde açıklanmaktadır.

Anne–Baba Arasında Yoğun Çatışma ve Çocuğa Etkisi

Ebeveynler arasında iletişim problemleri, yüksek düzeyde çatışma, sürekli tartışma ve karşılıklı suçlama hâlleri velayet davalarında en sık rastlanan durumlardandır. Bu çatışma ortamı çocuğun duygusal ve psikolojik güvenliğini doğrudan etkiler. Pedagog raporlarında bu durum, çocuğun kaygı düzeyinin artması, davranışsal sorunlar göstermesi, uyku ve yeme bozuklukları yaşaması gibi bulgularla somutlaştırılabilir.

Sosyal inceleme raporu ise ebeveynlerin bu çatışmayı çocuğun bulunduğu ortamlara yansıtıp yansıtmadığını ve çocuğun günlük yaşam düzeninin bu durumdan ne ölçüde etkilendiğini değerlendirir. Yargıtay’ın yerleşik kararlarında çocuğu çatışma ortamına dâhil eden ebeveynin velayete daha az uygun olduğu belirtilmiştir. Bu nedenle yoğun çatışma hâlleri çoğu kez çocuğun duygusal stabilitesini sağlayabilecek ebeveyn lehine değerlendirilir.

Bakım İhmali ve Yetersiz İlgi Senaryosu

Ebeveynlerden birinin çocuğun temel ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalması, beslenme ve sağlık kontrollerini aksatması, eğitim süreciyle ilgilenmemesi veya çocuğu uzun süre yalnız bırakması, uzman raporlarında sıklıkla karşılaşılan olumsuz bulgulardandır. Pedagog raporlarında bu durum çocuğun ebeveynle güven ilişkisini zayıflatan bir unsur olarak değerlendirilir. Çocuk, bakım ihtiyacının karşılanmaması nedeniyle huzursuz, kaygılı veya ihmale uğramış bir görünüm sergileyebilir.

Sosyal inceleme raporu bu ihmali çevresel bulgularla destekler: evde hijyen eksikliği, düzensiz yaşam alanı, sağlıksız beslenme düzeni veya çocuğun bakımından üçüncü kişilerin sorumluluk aldığı durumlar rapora yansıtılır. Bu tür bulgular velayet kararını doğrudan etkiler, zira çocuğun bakımının sürekliliği velayet için temel kriterlerden biridir.

Çocuğun Görüşünün Değiştirilmesi İçin Ebeveyn Baskısı

Çocuğun görüşünün, belirli bir olgunluk seviyesine ulaştığında dikkate alınması gerektiği tartışmasızdır. Ancak çocuğun görüşünün ebeveyn baskısıyla şekillendirilmesi, uzman raporlarında en ciddi bulgular arasındadır. Pedagog, çocuğun ifadelerindeki tutarsızlıkları, tekrar eden cümle kalıplarını, ebeveyn yönlendirmesine işaret eden söylemleri ve çocuğun duygusal tepkilerini değerlendirerek çocuğun özgün görüşünü ortaya çıkarmaya çalışır.

Bu tür baskı durumlarında çocuk, diğer ebeveyne karşı nedeni açıklanamayan bir öfke geliştirebilir. Yargıtay, yönlendirme ve manipülasyonun çocuğun üstün yararına aykırı olduğunu açıkça kabul etmekte ve bu tip ebeveyn davranışlarını velayet için ağır olumsuz nitelik olarak değerlendirmektedir.

Yeni Partner veya Üvey Aile Dinamiklerinin Etkisi

Boşanma sonrası ebeveynin yeni bir partnerle yaşamaya başlaması, çocuğun duygusal uyum sürecini etkileyebilir. Uzmanlar, çocuğun bu yeni aile yapısına nasıl tepki verdiğini, yeni partnerin çocuğa yaklaşım biçimini ve çocuğun bu ortamda kendisini güvende hissedip hissetmediğini değerlendirir.

Pedagog raporlarında, çocuğun bu kişiyle olan iletişimi ve davranışsal tepkileri ayrıntılı olarak incelenirken; sosyal inceleme raporu partnerin evdeki rolünü, çocuğun günlük yaşamına etkisini ve ev ortamının çocuğun gelişimine uygun olup olmadığını değerlendirir. Eğer çocuğun yeni partner nedeniyle huzursuz olduğu veya çocukla uyumsuz bir ilişki kurulduğu tespit edilirse, bu durum velayet kararını olumsuz etkileyebilir.

Sık Taşınma, Okul Değişikliği ve Yaşam Düzenindeki İstikrarsızlık

Çocuğun yaşam düzenindeki istikrar, velayet davalarında önemli bir ölçüttür. Sık taşınma, sürekli okul değişikliği veya çocuğun sosyal çevresinin sürekli değişmesi, çocuğun uyumunu ve gelişimini olumsuz etkileyebilir. Sosyal inceleme raporunda bu tür durumlar ayrıntılı olarak belirtilir. Uzman, ebeveynin yaşam düzenini sürdürebilir olup olmadığını ve çocuğun mevcut yaşam temposunun üstün yarar ilkesine uygun olup olmadığını değerlendirir.

Yargıtay’ın çeşitli kararlarında, çocuğun okul ve sosyal çevre istikrarının korunması gerektiği; istikrarsız yaşam koşulları içinde büyümesinin çocuğun üstün yararına aykırı olduğu vurgulanmıştır.

Çocuğun Psikolojik Sorunlar Göstermesi ve Ebeveyn Etkisi

Boşanma süreci çocuklarda kaygı, depresyon, davranış sorunları, uyku bozuklukları ve sosyal uyum problemleri gibi çeşitli psikolojik etkilere yol açabilir. Uzmanlar bu belirtileri gözlemleyerek çocuğun psikolojik durumunu değerlendirirler. Pedagog raporlarında çocuğun kaygı düzeyi, ebeveynlerle iletişim kapasitesi, boşanmayı algılayışı ve duygusal ihtiyaçları ayrıntılı olarak analiz edilir.

Eğer çocuğun psikolojik sorunlarının ebeveynlerden birinin davranışlarıyla bağlantılı olduğu tespit edilirse, bu durum velayet açısından kritik öneme sahiptir. Örneğin ebeveynin aşırı baskıcı, agresif veya ilgisiz tutumları çocuğun duygusal istikrarını bozabilir. Bu bulgular raporda açık şekilde yer alır.

Kişisel İlişki Düzenlemelerinin Uzman Raporlarına Etkisi

Velayet davalarında kişisel ilişki düzenlemeleri (görüşme günleri, süreler, tatil planlamaları vb.) uzman raporlarının değerlendirme alanları arasındadır. Çocuğun ebeveynlerle düzenli ve sağlıklı iletişiminin sürdürülebilmesi için kişisel ilişkinin yapıcı şekilde düzenlenmesi gereklidir. Uzmanlar, çocuğun bu ilişkiye uyumunu ve ebeveynlerin kişisel ilişkiyi destekleyip desteklemediğini değerlendirir.

Bir ebeveynin kişisel ilişkiyi engellemesi, çocuğun diğer ebeveynle temasını azaltması veya çocuğu görüşmeye göndermemesi uzman raporlarında olumsuz bir kriter olarak değerlendirilir.

Velayet Değişikliğine Yol Açan Tipik Bulgular

Uygulamada velayet değişikliğine gerekçe oluşturan tipik rapor bulguları şunlardır:

• Çocuğun bir ebeveyn tarafından manipüle edilmesi veya yabancılaştırılması,
• Bakım ihmali, yetersiz hijyen ve düzensiz yaşam koşulları,
• Aile içi şiddet veya psikolojik baskı,
• Çocuğun eğitim düzeninin bozulması,
• Çocuğun yeni partner veya ev ortamı nedeniyle huzursuz olması,
• Çocuğun ciddi psikolojik sorunlar göstermesi ve ebeveynin bunu desteklememesi,
• Kişisel ilişkiyi engelleme veya sabote etme davranışları.

Bu bulguların varlığı hâlinde mahkeme, uzman raporları doğrultusunda velayetin değiştirilmesi gerektiğine hükmedebilir.

Sonuç: Somut Senaryoların Çocuğun Üstün Yararı Açısından Değerlendirilmesi

Velayet davalarında her somut olay kendi koşulları içinde değerlendirilir; ancak uzman raporlarında sık karşılaşılan örüntüler hâkimin çocuğun üstün yararını somutlaştırmasına yardımcı olur. Çocuğun psikolojik, sosyal ve fiziki ihtiyaçlarının ebeveynler tarafından karşılanma düzeyi senaryolar üzerinden objektif şekilde analiz edilir. Bu analizler, çocuğun uzun vadeli iyilik hâlini koruyacak velayet kararlarına temel oluşturur.

Sonuç olarak uzman raporlarında yer alan somut senaryolar, velayet değerlendirmesinde bilimsel ve nesnel bir çerçeve oluşturur; hâkim bu bulgular ışığında çocuğun üstün yararına en uygun kararı verir.

8. Sonuç: Velayet Davalarında Pedagog ve SİR Raporlarının Nihai Karara Etkisi

Velayet davalarında pedagog raporu ile sosyal inceleme raporu (SİR), hâkimin karar verme sürecinin ayrılmaz parçalarıdır. Bu raporlar, çocuğun psikolojik, sosyal, fiziksel ve eğitimsel ihtiyaçlarını bilimsel yöntemlerle ortaya koyarak velayete ilişkin kararın objektif temellere dayanmasını sağlar. Velayet kararının çocuğun yaşamına doğrudan ve uzun vadeli etki eden sonuçlar doğurduğu düşünüldüğünde, bu raporların işlevi yalnızca bir delil sunmak değil; çocuğun üstün yararını somutlaştırmak ve hukuki değerlendirmeyi disiplinler arası bir zemine oturtmaktır.

Pedagog raporu çocuğun duygusal dünyasına, ebeveynlerle kurduğu bağlara ve psikolojik gelişimine odaklanırken; SİR çocuğun sosyal çevresine, fiziki yaşam koşullarına, güvenlik ihtiyaçlarına ve ebeveynlerin bakım yeterliliklerine ilişkin somut bulgular sunar. Bu iki raporun birlikte değerlendirilmesi, çocuğun hangi ebeveynle daha sağlıklı bir yaşam sürdürebileceği konusunda bütüncül bir bakış açısı sunar. Hâkim, raporların sunduğu verilerle, tarafların iddiaları ile diğer delilleri dengeli bir şekilde değerlendirerek velayet konusunda isabetli ve çocuğun üstün yararına uygun bir karar verir.

Uzman Raporlarının Delil Sistemindeki Yeri

Uzman raporları, aile mahkemelerinde delillerin değerlendirilmesi açısından nitelik bakımından diğer delillerden ayrılır. Tanık beyanları, taraf anlatımları veya maddi deliller çoğu zaman çocuğun iç dünyasını, psikolojik durumunu veya ebeveyn davranışlarının etkilerini tam olarak yansıtmaz. Buna karşılık uzman raporları, profesyonel yöntemlerle elde edilen bulgulara dayanır; gözlem, görüşme, analiz ve bilimsel ölçütlerin bir araya getirildiği teknik değerlendirmeler içerir.

Hâkim, uzman raporlarına dayanarak çocuğun gerçek ihtiyaçlarını daha iyi anlar ve velayet kararını sadece hukuki değil; psikolojik ve sosyal bir çerçevede değerlendirir. Raporlarda yer alan bulguların somut ve bilimsel olması, velayet gibi yüksek hassasiyet gerektiren bir konuda büyük önem taşır. Bu nedenle Yargıtay, uzman raporu alınmadan verilen kararları çoğu durumda bozmakta; raporların çocuğun üstün yararını belirlemede zorunlu olduğunu vurgulamaktadır.

Raporların Nihai Karara Etkisinin Değerlendirilmesi

Pedagog ve sosyal inceleme raporları, hâkimin takdir yetkisini sınırlandırmaz; ancak bu yetkinin bilimsel bir zemin üzerinde kullanılmasını sağlar. Hâkim, raporun sunduğu bulguları dikkate almakla birlikte, raporun neden tam olarak kabul edilmediğini veya hangi yönlerinin kararın oluşumunda etkili olduğunu gerekçeli şekilde açıklamak zorundadır. Bu gereklilik, raporların velayet yargılamasındaki ağırlığını göstermektedir.

Raporların nihai karara etkisi şu açılardan değerlendirilebilir:

• Çocuğun psikolojik durumu: Pedagog raporları çocuğun duygusal bağlarını, kaygı düzeyini, ebeveynlerle iletişimini ve olası manipülasyon belirtilerini ortaya koyar.
• Sosyal ve çevresel koşullar: Sosyal inceleme raporu çocuğun barınma koşullarını, eğitim düzenini, sosyal çevresini ve ebeveynin çocuğa sunduğu yaşam standardını analiz eder.
• Ebeveyn davranışlarının çocuğa etkisi: Her iki rapor da ebeveynin tutum ve davranışlarını objektif ölçütlerle değerlendirir ve çocuğun üstün yararı açısından hangisinin daha uygun olduğunu somutlaştırır.
• Uzun vadeli iyilik hâli: Raporlar çocuğun yalnızca bugünkü ihtiyaçlarını değil; gelecekteki gelişimini, ruhsal istikrarını ve sosyal uyumunu değerlendirmeye yardımcı olur.

Bu gibi ölçütler, velayet kararının yalnızca mevcut duruma göre değil; çocuğun uzun vadeli gelişimine uygun şekilde verilmesini sağlar.

Raporların Birlikte ve Bütünsel Şekilde Değerlendirilmesi

Pedagog raporu ile SİR birbirini tamamlayan nitelikte olduğundan, raporların bütünsel şekilde değerlendirilmesi zorunludur. Pedagog raporu çocuğun psikolojik gereksinimlerini analiz ederken, SİR bu gereksinimlerin ebeveynler tarafından ne ölçüde karşılanabildiğini ortaya koyar. Bu nedenle hâkim, raporların birbirleriyle tutarlı olup olmadığını, çocuğun üstün yararına ilişkin sonuçlarının örtüşüp örtüşmediğini ve çelişki varsa nasıl giderilebileceğini değerlendirmek durumundadır.

Raporların bütünsel değerlendirilmesi özellikle şu durumlarda önem taşır:

• Pedagog raporunda çocuğun bir ebeveynle daha sağlıklı bağ kurduğu tespit edildiği hâlde, SİR raporunda o ebeveynin yaşam koşullarının yetersiz bulunması,
• Pedagog raporunda çocuğun diğer ebeveynle görüşmek istemediği belirtilmiş ancak bunun yönlendirmeden kaynaklanma ihtimali bulunması,
• SİR raporunda çocuğun mevcut yaşam düzeninin korunmasının yararlı olduğu belirtilirken, pedagog raporunda psikolojik sorunlar tespit edilmesi.

Bu tür çelişkiler ortaya çıktığında hâkim ek rapor alınmasına karar verebilir veya yeni bir bilirkişi görevlendirebilir. Nihai amaç, çocuğun üstün yararını kesin olarak belirlemektir.

Kararın Gerekçelendirilmesi ve Yargıtay Denetimi

Yerel mahkemeler tarafından verilen velayet kararları istinaf ve temyiz denetimine tabidir. Bu nedenle kararın gerekçeli olması, uzman raporlarının nasıl değerlendirildiğinin açık şekilde belirtilmesi ve hâkimin hangi bulgulara dayanarak karara vardığını ortaya koyması hukuki zorunluluktur.

Yargıtay, velayet kararlarının gerekçesiz veya yetersiz gerekçeyle verilmesini bozma sebebi sayar. Özellikle uzman raporları dikkate alınmadan verilen veya raporların neden dikkate alınmadığını açıklamayan kararlar hukuka aykırı kabul edilir. Bu yaklaşım, raporların velayet yargılamasındaki zorunlu rolünü güçlendirmektedir.

Avukat Desteğinin Önemi

Velayet davaları teknik ve çok yönlü inceleme gerektiren davalar olduğundan, tarafların raporların hazırlanma sürecine etkin katılımı ve raporları doğru şekilde analiz edebilmesi için hukuki temsil büyük önem taşır. Avukat, raporların eksik yönlerini tespit edebilir, ek rapor veya yeni bilirkişi talebinde bulunabilir ve çocuğun üstün yararı doğrultusunda en uygun hukuki stratejiyi belirleyebilir.

Sonuç: Bilimsel Verilerle Desteklenen Velayet Kararı

Velayet davalarında pedagog ve sosyal inceleme raporları, çocuğun üstün yararı ilkesinin uygulanmasında bilimsel ve objektif temeller sunar. Bu raporlar hâkimin takdir yetkisini destekleyen ve çocuğun gerçek ihtiyaçlarını görünür kılan teknik belgelerdir. Nihai velayet kararı, yalnızca hukuk kurallarının değil; psikolojik, sosyal ve çevresel değerlendirmelerin bir araya getirildiği disiplinler arası bir sürecin sonucudur.

Bu nedenle uzman raporları, velayet kararının isabetli olmasını ve çocuğun fiziksel, psikolojik ve sosyal gelişiminin korunmasını sağlayan en önemli araçlardan biridir. Sonuç itibarıyla velayet kararı, raporların sunduğu bilimsel veriler ışığında, çocuğun uzun vadeli iyilik hâlini güvence altına alacak şekilde verilmelidir.

İstanbul’da Velayet Davaları İçin Hukuki Destek

Velayet davaları, pedagog ve sosyal inceleme raporlarının doğru yorumlanmasını, çocuğun üstün yararı ilkesine uygun strateji belirlenmesini ve sürecin teknik açıdan titizlikle yürütülmesini gerektirir. Çocuğun geleceğini doğrudan etkileyen bu hassas süreçte profesyonel hukuki destek almanız son derece önemlidir.

Velayet, kişisel ilişki düzeni, uzman raporlarına itiraz, velayetin değiştirilmesi ve diğer aile hukuku süreçlerinde Av. İnanç Eker ile doğrudan iletişime geçebilirsiniz:

Av. İnanç Eker Hukuk Bürosu

Adres: Barbaros Mahallesi, Mor Menekşe Sokak, Deluxia Suites Sitesi, No: 3A, Kat 12, Daire 155, Ataşehir / İstanbul
Telefon (Sabit): 0 (216) 514 74 04   (Dahili)
Telefon (Mobil): 0 (532) 245 74 66
WhatsApp: Hızlı Mesaj Gönderin
Web Site: inanceker.av.tr

Hızlı iletişim için tıklayın: Velayet Davası İçin Avukata Mesaj Gönder